Janina (Ioannina)

Po tygodniach spędzonych na wyspach Janina potrafi zaskoczyć. Jest tu zimniej i bardziej górsko, powietrze pachnie dymem z kominków, a nad miastem wznoszą się wapienne grzbiety Pindosu. JANINA (po grecku Ioannina) jest stolicą Epiru, krainy w północno-zachodniej Grecji, oddzielonej od Morza Jońskiego pasmem gór. Leży na wysokości około 500 metrów nad poziomem morza, nad brzegiem jeziora PAMVOTIDA, a o jej charakterze decyduje wiele wieków osmańskiego panowania.

Miasto powstało prawdopodobnie w czasach bizantyjskich, a tradycja wiąże jego założenie z cesarzem Justynianem. Pewniejsze są informacje z IX wieku, kiedy źródła wspominają już o osadzie. W 1204 roku, po upadku Konstantynopola, region stał się częścią państwa zwanego Despotatem Epiru, a w XV wieku Janina została zajęta przez Turków osmańskich. Pozostała pod ich panowaniem aż do 1913 roku, kiedy po wojnie bałkańskiej weszła w skład Grecji. Ten długi okres ukształtował architekturę, kuchnię i obyczaje, a miasto do dziś zachowało orientalny klimat, jakiego nie ma wiele greckich ośrodków.

Dla podróżnika z Korfu, Lefkady lub Kefalonii Janina stanowi naturalne przedłużenie wyprawy w głąb lądu. Z Igoumenitsy, portu na wybrzeżu, w którym cumują promy z Korfu, dzieli ją około stu kilometrów. Jest to dobra baza do eksploracji Epiru, ale także cel sam w sobie: spokojne, studenckie miasto z dobrą kuchnią, ciekawą historią i jednym z najładniejszych krajobrazów jeziornych w Grecji. Ogólny opis miasta i regionu znajdziesz w haśle o Janinie w Wikipedii.

Jezioro Pamvotida i promenada

Jezioro jest sercem miasta i punktem wyjścia do każdego spaceru. Leży tuż przy centrum, a jego brzeg od strony miasta zajmuje promenada z kawiarniami, parkami i przystanią. Jezioro jest rozległe i płytkie, otoczone górami, wśród których najwyraźniej rysuje się Mitsikeli, zamykająca widok na wschód. Przy bezwietrznej pogodzie woda odbija wzgórza, a wieczorem kolory nieba, co czyni z promenady ulubione miejsce spotkań mieszkańców.

Woda nie nadaje się do kąpieli na dużą skalę, ale służy rybakom i wioślarzom. Z jeziora pochodzą ryby, węgorze i żaby, których udka od dawna należą do lokalnych specjałów. W okolicy brzegu żyją także ptaki wodne, a w pobliskich trzcinowiskach zatrzymują się wędrowne. Zimą nad wodą zalega mgła, a w bardzo chłodne dni zdarza się, że brzegi pokrywa cienka warstwa lodu.

Wyspa na jeziorze

Z przystani w centrum odpływają małe łodzie na wyspę, której rejs trwa kilka minut. Wyspa jest zalesiona, spokojna i pełna ścieżek, a jej mieszkańcy zajmują się głównie rybołówstwem, gastronomią i obsługą odwiedzających. Wzdłuż uliczek stoją domy z kamienia i drewna, a pomiędzy nimi kilka niewielkich klasztorów z freskami z XVI–XVII wieku.

Najbardziej znany jest klasztor świętego Pantelejmona, w którym w lutym 1822 roku zginął ALI PASZA z Tepeleny. Został tu otoczony przez wojska sułtana, które po długich negocjacjach zabiły go, a jego głowę wysłano do Konstantynopola. W budynku urządzono niewielkie muzeum, w którym pokazuje się przedmioty związane z tamtymi wydarzeniami, a także pokoje, w których według przekazów rozegrały się ostatnie godziny paszy. Całość robi wrażenie raczej jako opowieść niż jako zabytek, ale jest to dobra okazja, by poznać historię człowieka, który ukształtował miasto.

Its Kale: twierdza nad wodą

Cytadela i mury

ITS KALE (od tureckiego „wewnętrzny zamek”) zajmuje cypel wcinający się w jezioro i stanowi najstarszą, najbardziej charakterystyczną część miasta. Mury obronne sięgają czasów bizantyjskich, ale obecny kształt twierdza zawdzięcza głównie Ali Paszy, który w początkach XIX wieku rozbudował ją i umocnił. Wewnątrz zachowały się mury, bramy, ruiny pałacu i kilka dawnych budynków, wśród nich dwa meczety.

Spacer po cytadeli zajmuje około godziny. Z murów widać jezioro, wyspę i okoliczne góry, a w świetle zachodzącego słońca widok jest szczególnie malowniczy. Uliczki biegną krętymi pętlami między kamiennymi domami, a w kawiarniach siedzą mieszkańcy, którzy zdają się nie śpieszyć. Wciąż jest to żywa dzielnica, nie skansen.

Meczety i muzea

W centralnej części cytadeli stoi meczet Aslan Paszy, zbudowany w XVII wieku. Jego sala modlitewna jest dziś częścią muzeum etnograficznego, w którym pokazuje się stroje, wyroby ze srebra i przedmioty codziennego użytku z czasów osmańskich. Nieco dalej wznosi się meczet Fethiye, wzniesiony w początkach XIX wieku. Obok niego znajduje się grób Ali Paszy, jednego z najbardziej znanych mieszkańców Janiny, choć jego głowa została pochowana gdzie indziej.

W cytadeli mieści się również muzeum bizantyjskie, w którym pokazuje się ikony, rzeźby i inne zabytki z okresu od późnej starożytności po czasy nowożytne. Warto zajrzeć do środka, bo daje ono szersze tło dla pozostałych atrakcji. Aktualne informacje o godzinach otwarcia i biletach znajdziesz na stronie greckiego ministerstwa kultury odysseus.culture.gr, gdzie opisano także inne zabytki Epiru.

Stare miasto: bazar, srebro i synagoga

Wąskie uliczki i rzemiosło

Wokół cytadeli rozciąga się stare miasto z wąskimi uliczkami, kamiennymi domami i dawnym bazarem. Najbardziej znaną tradycją Janiny jest złotnictwo i srebrnictwo. Pracownie rzemieślników działają tu od czasów osmańskich, a wyroby, takie jak biżuteria, tace i ozdoby, ceniono w całym regionie. Dziś część warsztatów pokazuje swój dorobek w sklepach, a w muzeum srebrnictwa można zobaczyć, jak powstają tradycyjne wzory.

Nie wszystko, co sprzedają sklepy, jest ręcznie robione, więc warto pytać o pochodzenie wyrobów. Dobre warsztaty są zazwyczaj oznakowane, a właściciele chętnie opowiadają o swojej pracy. Oprócz srebra można tu kupić miód, zioła, słodycze i wyroby z wełny, w tym grube koce, tkane w górskich wsiach.

Romanioci w Janinie

Janina była przez stulecia domem jednej z najstarszych żydowskich społeczności w Grecji, znanej jako romanioci. Mówili oni po grecku i zachowali własne obyczaje, odmienne od żydów sefardyjskich i aszkenazyjskich. Przed II wojną światową społeczność liczyła kilka tysięcy osób. W 1944 roku większość z nich deportowano do obozów zagłady, a do miasta wróciły nieliczne rodziny. Synagoga Kahal Kadosh Yashan, położona w pobliżu cytadeli, jest jednym z niewielu zachowanych śladów tej historii i do dziś pełni funkcję miejsca pamięci.

Jedzenie i wieczory

Kuchnia Epiru różni się od wyspiarskiej. Mniej tu ryb morskich, więcej mięs, serów i placków. Do znanych dań należą pity, czyli ciasta z nadzieniem z ziół, sera lub dyni, a także kozie i jagnięce potrawy, pieczone w piecu. Z jeziora pochodzą węgorze i pstrągi, a także żabie udka, wymagające odwagi, ale warte spróbowania. Na deser podaje się lokalne słodycze oraz bougatsę, czyli kruche ciasto z kremem.

Wieczorami życie przenosi się nad jezioro i w uliczki starego miasta. Janina jest miastem studenckim, więc kawiarnie i bary są pełne młodzieży. Panuje tu inny rytm niż na wyspach: wolniejszy, bardziej domowy, z dużą ilością kawy i rozmów. Zimą sezon trwa dłużej niż w kurortach, bo mieszkańcy nie czekają na turystów.

Okolice Janiny

Dodona

Około dwudziestu kilometrów na południowy zachód od miasta leży DODONA, jedno z najstarszych wyroczni starożytnej Grecji, poświęcone Zeusowi. Według tradycji kapłani wróżyli z szumu liści świętego dębu. Zachował się wielki teatr, który w czasach hellenistycznych mieścił kilkanaście tysięcy widzów, a także pozostałości świątyń i bouleuterionu. Miejsce leży w pięknej dolinie otoczonej górami. Opis stanowiska znajdziesz w haśle o Dodonie.

Jaskinia Perama

Kilka kilometrów od centrum otwiera się jaskinia Perama, odkryta podczas II wojny światowej, gdy mieszkańcy szukali schronienia przed bombardowaniem. Zwiedza się ją z przewodnikiem po wytyczonej trasie, wśród stalaktytów i stalagmitów, a temperatura wewnątrz jest stała i chłodna. Jaskinia to dobry pomysł na dzień deszczowy lub upalny.

Zagoria i Vikos

Na północ od Janiny leżą góry i wsie regionu ZAGORIA, z kamiennymi mostami, domami z łupka i wąskimi ścieżkami. Wśród nich biegnie wąwóz Vikos, uważany za jeden z najgłębszych na świecie w stosunku do szerokości. To rejon dla piechurów, z dobrze wytyczonymi szlakami i tawernami w małych wsiach. Zajmuje co najmniej dzień, a lepiej dwa.

Dojazd i organizacja

Do Janiny dojeżdża się autostradą z Igoumenitsy lub z Salonik, a także z Aten przez Peloponez i Zatokę Koryncką. Z Igoumenitsy podróż samochodem zajmuje około półtorej godziny. Kursują autobusy dalekobieżne z większych miast, a w mieście działa lotnisko z połączeniami krajowymi. Rozkłady zmieniają się w zależności od pory roku, więc najlepiej sprawdzić je na miejscu.

Podróżnicy z Wysp Jońskich często łączą wizytę w Janinie z krótką wycieczką z Korfu. Prom z Kerkiry do Igoumenitsy i podróż w głąb lądu pozwalają zobaczyć zupełnie inną Grecję, a zarazem wrócić na wyspę w ciągu dwóch dni. Ci, którzy podróżują dalej na południe, mogą połączyć Janinę z Lefkadą, dojeżdżając do niej przez Prevezę. Z kolei miłośnicy mniejszych wysp mogą dopłynąć na Paxos i obejrzeć Gaios, stolicę wyspy, a stamtąd również przez Igoumenitsę dostać się do Janiny.

Miasto warto odwiedzić poza szczytem lata. Wiosną i jesienią temperatura sprzyja spacerom, a zimą górska atmosfera nadaje Janinie szczególnego uroku, choć bywa zimno i wilgotno. Wiele osób przyjeżdża na jeden dzień, ale dopiero dwie lub trzy noce pozwalają poczuć rytm miasta, jego ciszę wieczorów i smak kuchni, która zaskakuje po tygodniach spędzonych nad morzem.

Janina w kontekście Epiru

Epir to kraina, o której na Wyspach Jońskich mówi się często, bo widać ją z przeciwległego brzegu, ale zwiedza rzadko. Jej charakter wyznaczają góry, rzeki i kamienne mosty, a także odrębna historia: długie panowanie osmańskie, silne tradycje pasterskie i muzyka ludowa, w której dominują klarnet i wielogłosowy śpiew. W Janinie ten świat spotyka się z życiem uniwersyteckim i handlem, dlatego miasto jest jednocześnie prowincjonalne i dość nowoczesne.

Wizytę najlepiej zaplanować tak, by zostawić sobie czas na nieśpieszne popołudnia. Miasto nie ma jednej wielkiej atrakcji, która usprawiedliwiałaby pośpiech, a jego urok składa się z drobiazgów: zapachu kawy w uliczce za cytadelą, odbicia gór w wodzie, rozmowy w sklepie jubilera. Kto przyzwyczaił się do wysp, niech potraktuje Janinę jako kontrapunkt. Po kilku dniach tutaj powrót nad morze smakuje szczególnie dobrze.