Kefalonia

KEFALONIA to największa z siedmiu głównych wysp Jońskich, a zarazem jedna z tych, które najtrudniej opisać jednym zdaniem. Ma około 780 km² powierzchni, kształt nieregularnej, poszarpanej rękawicy i kilka krain, które różnią się od siebie bardziej niż niektóre sąsiednie wyspy. Na południu leżą suche, wapienne wzgórza z winnicami i szerokimi plażami. Na zachodzie potężny półwysep Paliki oddziela się od reszty głęboką zatoką Argostoli. Wschód i północ to strome zbocza porośnięte cyprysami, sosnami i jodłami, z miasteczkami wciśniętymi w głębokie zatoki.

Wyspa leży tuż przy wejściu do Zatoki Korynckiej, nieco na południe od Lefkady i na zachód od Itaki, od której oddziela ją wąski kanał. Dzięki temu od starożytności była naturalnym przystankiem na szlaku między Grecją a Italią. Ślady osadnictwa sięgają epoki kamienia i mykeńskiej, a Homer, wymieniając „Same” w Odysei, mógł mieć na myśli zarówno całą wyspę, jak i jedno z jej miast. W średniowieczu Kefalonia przechodziła z rąk do rąk, aż w 1500 roku Wenecjanie i Hiszpanie wspólnie odebrali ją Turkom. Od tamtej pory aż do upadku Republiki w 1797 roku była pod władzą Wenecji, a potem kolejno pod rządami Francuzów, Rosjan, Brytyjczyków i wreszcie, od 1864 roku, Grecji.

Te dzieje mają jedną wspólną cechę: prawie nic z nich nie zachowało się w zabudowie miast. Powód podaje każdy przewodnik, a każdy mieszkaniec pamięta go z imienia i dnia. Zaraz po nim zaczyna się opowieść o wyspie, która dosłownie odbudowała się od nowa.

Rok 1953 i wyspa odbudowana od nowa

W sierpniu 1953 roku seria wstrząsów, z których najsilniejsze przypadły na 12 sierpnia, zniszczyła niemal wszystkie miasta i wsie południowej części archipelagu. Ucierpiały wtedy Zakinthos, Itaka i Kefalonia, ale to ona została dotknięta najmocniej. Argostoli i Lixouri zamieniły się w ruiny, a ludzie, którzy przeżyli, ewakuowali się statkami wysłanymi przez marynarki wojenne kilku państw, w tym brytyjskiej i greckiej. Duża część mieszkańców wyjechała wtedy na stałe: do Aten, Australii, Kanady, USA. Do dziś na Kefalonii spotyka się rodziny, które mają więcej krewnych za oceanem niż na miejscu.

Odbudowa miała charakter praktyczny. Nowe domy ustawiono niskie, najwyżej kilkupiętrowe, z betonu zbrojonego, nie z kamienia. Dlatego Argostoli wygląda dziś jak typowe miasto powojenne, a nie jak pocztówkowa Wenecja. Wyjątkiem jest północ. FISKARDO, na samym końcu wyspy, uniknęło zniszczeń, a ASSOS zachowało większość układu, więc to właśnie tam trzeba szukać dawnej architektury weneckiej. W wielu wsiach w głębi wyspy stoją za to ruiny starych domów obok nowych, a w niektórych miejscach widać stare kościoły zbudowane z kamienia i ponownie złożone z odzyskanych bloków.

Ślad po tragedii widać też w krajobrazie. Wzdłuż wybrzeża powstały nowe linie brzegowe, a niektóre cypelki i skałki zmieniły swój wygląd. W starych zapiskach z końca XIX wieku wymienia się wapienne kolumny i skałę Kounopetra na półwyspie Paliki, która kołysała się na podstawie przez stulecia, dopóki wstrząsy z 1953 roku nie zablokowały jej ruchu. Takie szczegóły przypominają, że Kefalonia leży na jednym z najbardziej aktywnych sejsmicznie obszarów Europy, a mieszkańcy traktują to bez dramatyzmu.

Enos i przyroda

Szkielet wyspy tworzy masyw ENOSU, najwyższy w całych wyspach Jońskich. Szczyt Megas Soros (Aenos) osiąga 1628 m n.p.m. i widać go z większości regionów wyspy. Zbocza porasta jodła kefalońska (Abies cephalonica), endemiczny gatunek, który rośnie również na części Peloponezu, ale na Kefalonii od 1962 roku jest chroniony w parku narodowym. Lasy wciąż robią wrażenie, zwłaszcza w tych miejscach, gdzie jodły rosną niemal do linii szczytu.

Na zboczach Enosu żyją półdzikie konie, których historia jest niejasna. Pasą się w grupach, zwykle wyżej niż turyści zaglądają na wycieczkach, ale zdarza się je zobaczyć przy drodze. Droga doprowadza niemal pod szczyt, a ostatni odcinek pokonuje się pieszo w niecałą godzinę. Z góry widać nawet brzegi Peloponezu, Zakinthos, Itakę i Lefkadę, o ile pogoda jest przejrzysta.

Drugim elementem krajobrazu są zjawiska krasowe. Wapień Kefalonii jest pełen jaskiń, lejów i podziemnych kanałów. Najsłynniejsze z nich to jaskinie MELISSANI i DROGARATI koło Sami, o których pisze strona poświęcona południowo-wschodniej części wyspy. Woda morska znika w szczelinach koło Argostoli i po kilkunastu dniach wypływa po drugiej stronie wyspy, w Karavomylos pod Sami. Zjawisko wykazały w 1963 roku badania z barwnikiem, prowadzone przez geologów z Austrii. Zagadkę „młynów morskich”, czyli Katavothres, opisujemy w rozdziale o Argostoli i półwyspie Paliki.

Co się je i pije

Kuchnia Kefalonii należy do tych rzeczy, które szybko się lubi. Najbardziej znanym daniem jest wytrawna tarta mięsna, kefaloniatyki kreatopita, pieczona w kamiennych piecach na święta i niedziele. Do niej pije się lokalne wino. Wyspa ma własną odmianę ROBOLA, białą, o wyraźnie mineralnym smaku, uprawianą na kamienistych zboczach w głębi wyspy, przede wszystkim w dolinie Omala. Robola jest jedną z nielicznych odmian jońskich, która dostała status wyznaczonej nazwy pochodzenia, a na jej temat powstała literatura prawie tak obszerna jak o samych jaskiniach. Obok niej uprawia się mavrodafni, ciemną odmianę na wina deserowe, oraz tsaoussi i vostilidi.

Do tego dochodzi miód ze wzgórz, oliwa z gajów w południowych i zachodnich dolinach i sery, wśród których wyróżnia się feta oraz lokalna kefalotyri. Kto chce poznać wino w kontekście, może odwiedzić jedną z winiarni w dolinie Omala. W wielu z nich organizuje się degustacje, a najlepszy moment to wrzesień i początek października, gdy trwa winobranie, a tawerny w górach pachną młodym winem.

Kefalonia w literaturze i filmie

Większość zagranicznych turystów usłyszała o wyspie z książki. „Mandolina kapitana Corelliego” Louisa de Bernières’a, wydana po raz pierwszy w 1994 roku, opowiada o romansie lokalnej dziewczyny z włoskim oficerem w czasie okupacji. Film z 2001 roku kręcono głównie w SAMI, w okolicach Antisamos i w Fiskardo, a na jego potrzeby część nabrzeża Sami odtworzono z dekoracji. Dziś wiele osób przyjeżdża na wyspę właśnie z tego powodu, a lokalne biura i tawerny chętnie to wykorzystują.

Warto jednak wiedzieć, że tło historyczne jest znacznie poważniejsze od melodramatu. We wrześniu 1943 roku, po kapitulacji Włoch, włoska 33. Dywizja Piechoty „Acqui” stacjonująca na wyspie odmówiła oddania broni Niemcom. Po kilku dniach walk Niemcy wymordowali kilka tysięcy jeńców, a ich ciała spalono lub wrzucono do morza. To jedna z największych zbrodni wojennych popełnionych na wyspach Jońskich, wspominana corocznie we wrześniu przy pomniku w Argostoli.

Stąd bierze się też druga Kefalonia: w klasztorach i wiejskich kościołach, w cichych wsiach z przedwojennymi domami. Jedną z najbardziej szanowanych postaci wyspy jest św. Gerasimos, patron Kefalonii, którego relikwie spoczywają w klasztorze w dolinie Omala. Jego święta, 16 sierpnia i 20 października, przyciągają wiernych z całej wyspy.

Podział wyspy i jak go używać

Najprościej myśleć o Kefalonii jak o pięciu regionach, z których każdy zasługuje na osobną wyprawę.

• Okolice Argostoli i półwysep Paliki. Stolica, plaże Platis Gialos i Makris Gialos na południu, czerwony piasek Xi i mniej znane zatoki. Szczegóły w opisie Argostoli, Lixouri i zachodniej części wyspy.
• Południe. Skala z szeroką plażą i rzymskimi mozaikami, Lourdata, Kato Katelios, zamek Agios Georgios i Markopoulo. Droga z Argostoli prowadzi tu przez Lassi i kolonie turystyczne, a kontrast między nimi a wnętrzem wyspy jest uderzający.
• Wschód. Sami, Poros, Agia Efimia, jaskinie i porty promowe.
• Północne i zachodnie wybrzeże. Myrtos, Assos i Fiskardo, czyli najsłynniejsza trasa wyspy. Opisana w osobnej części o trasie północnej.
• Wnętrze. Wsie w górach, Omala, klasztory, wąskie drogi z widokami na dwie strony wyspy.

Dla kogoś, kto ma tydzień, rozsądna kolejność to Argostoli i południe w pierwszych dniach, potem przejazd na wschód i wreszcie północ. Kolejność odwrotna też działa, o ile weźmie się pod uwagę, że wyjazd z Fiskardo w stronę lotniska zajmuje dobrą godzinę, a kręte odcinki nie znoszą pośpiechu.

Dojazd i poruszanie się

Samolotem najwygodniej dolecieć na lotnisko pod Argostoli, które latem przyjmuje wiele lotów czarterowych z Europy. Promy z Kyllini na Peloponezie dopływają do Poros na południowym wschodzie, a z Patras kursuje połączenie do Sami. Z Itaki i Lefkady dopływają mniejsze jednostki, najczęściej do Fiskardo i Agia Efimia. Rozkłady zmieniają się z sezonu na sezon, więc wyjeżdżając, sprawdza się je w momencie rezerwacji.

Po wyspie jeździ komunikacja autobusowa, ale częstotliwość kursów jest ograniczona i skupiona wokół Argostoli. Kto chce zobaczyć plaże na północy lub w głębi lądu, zwykle wynajmuje samochód. Warto wybrać niewielki, zwrotny, ale z solidnym hamulcem: zjazdy do wielu zatok mają ostre zakręty i spadki. Poza sezonem część dróg prowadzących do plaż bywa zamknięta po deszczach, a stacji benzynowych w głębi wyspy jest mniej, niż się spodziewasz.

Na koniec uwaga o porze roku. Najlepiej jechać w czerwcu lub we wrześniu, gdy morze jest ciepłe, a w tawernach można spokojnie usiąść. W lipcu i sierpniu temperatura sięga 35 stopni, zatoki wypełniają się łodziami, a zachodnie wybrzeże przyciąga wszystkich, którzy chcą zobaczyć Myrtos z góry. Poza sezonem wyspa jest cicha, bardzo zielona i znacznie bardziej autentyczna, choć część sezonowych lokali jest wtedy zamknięta.

Więcej o historii wyspy i jej geologii znajdziesz w haśle Kefalonia na Wikipedii, a o masywie Enos, parku narodowym i endemicznej jodle w angielskim haśle o Mount Ainos.

Klasztory i wiejskie kościoły

Poza wybrzeżem warto zajrzeć do kilku miejsc, które nie mieszczą się w żadnej z tras. W dolinie Omala stoi klasztor św. Gerasimosa, do którego w dniach święta ciągną procesje, a przy grobie świętego modlą się także ci, którzy na co dzień do cerkwi nie zaglądają. Niedaleko Peratata znajduje się klasztor Agios Andreas Milapidias z niewielką kolekcją ikon, a w okolicach Poros i Skala można odwiedzić mykeńskie grobowce i pozostałości rzymskiej willi. Wiele kościołów ma dzwonnice w stylu weneckim, wzorowane na tych z Wenecji i Korfu, zbudowane z jasnego kamienia, który po 1953 roku odzyskiwano z gruzów. Wnętrza zwykle są otwarte rano i późnym popołudniem, a zwiedzający powinni pamiętać o zakrytych ramionach i kolanach. Podobnie jak na całych wyspach Jońskich, najciekawsze bywają święta patronalne, kiedy przed kościołem ustawia się stoły, a w kuchni gotuje się dla całej wsi.